What drives yield in pomegranate orchards: lessons from Goychay

Göyçay narı deyəndə hamı Gülöyşəni düşünür, amma eyni Gülöyşə bir bağda 20 ton, qonşu bağda 8 ton verir. Göyçay, Ağsu və Kürdəmir bağlarını gəzəndə görürsən ki, nar məhsuldarlığını beş amil müəyyən edir və bunların çoxu sortdan asılı deyil.

Birinci amil suvarmadır, daha dəqiqi — suvarmanın müntəzəmliyi. Nar quraqlığa dözümlü bitki sayılır, amma bu, quraqlıqda yaxşı məhsul verir demək deyil. Ən böyük itki meyvənin çatlamasından gəlir: avqust–sentyabrda uzun quraqlıqdan sonra bol suvarma və ya yağış meyvənin daxilini qabıqdan tez böyüdür və nar çatlayır. Gülöyşə bu baxımdan Bala Mürsəldən daha həssasdır. Çarə suvarma intervallarını sabit saxlamaqdır: yayda hər 7–10 gündən bir, meyvənin yetişməsindən üç həftə əvvəl isə intervalı uzatmadan su normasını azaltmaq. Damcı sistemi olan bağda çatlama 3–4 dəfə az müşahidə olunur.

İkinci amil budama və dibdən çıxan pöhrələrdir. Nar kolu dibindən durmadan pöhrə verir və hər pöhrə əsas gövdədən qida oğurlayır. Pöhrələr ildə 3–4 dəfə, yumşaq ikən əl ilə qoparılmalıdır; iyunda kəsilən odunlaşmış pöhrənin yerinə iki dənə yenisi çıxır. Kolu 3–5 gövdə üzərində formalaşdırın. Nar meyvəni ötən ilin qısa zoğlarında bağlayır, ona görə də qış budamasında uzun zoğları qısaltmaq, qısa məhsuldar zoğlara toxunmamaq lazımdır.

Üçüncü amil çiçəyin növüdür. Nar iki cür çiçək açır: küpə formalı, dişicikli çiçəklər meyvə bağlayır; zəng formalı, dişiciksiz çiçəklər isə tökülür. Zəif, ac və kölgədə qalan kolda zəng formalı çiçəklərin payı 70–80 faizə çatır. Yaxşı yemlənən, işıqlı kolda bu nisbət 50 faizdən aşağı düşür. Yəni çiçək çox, meyvə az olan bağ əslində qidalanma və işıq problemini göstərir.

Dördüncü amil gübrələmədir. Meyvə verən nar bağı üçün hektara ildə 80–100 kq azot, 50–60 kq fosfor və 100–120 kq kalium təsiredici maddə tövsiyə edilir. Azotu mart və mayda iki hissəyə bölün; iyuldan sonra azot vermək çatlamanı artırır. Bor çatışmazlığı Göyçay bağlarında geniş yayılıb və meyvə bağlamasını birbaşa azaldır — çiçəkləmə ərəfəsində bor turşusu ilə bir yarpaq çiləməsi (hektara 1–1,5 kq) ucuz və təsirli tədbirdir.

Beşinci amil ziyanvericilərdir, birinci növbədə nar meyvəyeyəni və mənənə. Meyvəyeyən kəpənək yumurtasını meyvənin tac hissəsinə qoyur, sürfə içəri girir və meyvə çürüyür. İyunun əvvəlində meyvə qoz boyda olanda tacın içini təmizləmək, iyun və iyulda iki dəfə bioloji və ya kimyəvi insektisidlə çiləmək zərəri 10 faizin altına salır. Mənənəyə qarşı isə iyunun ortasına qədər bir çiləmə kifayət edir.

Bir də yığım vaxtı var. Gülöyşəni oktyabrın ikinci yarısından tez dərməyin: şirəsi tam rəng almamış, şəkəri 14–15 faizə çatmamış nar anbarda da yetişmir və bazarda da qiymət vermir. Yığım quru havada, saplaqla, qutuya bir-iki qat yığılmalıdır. Zədəli meyvə anbara girməməlidir; bir çürük nar bir yeşiyi aparır.

Bu beş amilin heç biri bahalı deyil. Göyçayda hektardan 20 ton götürən bağların hamısında bunlar var, 8 ton götürənlərdə isə adətən ikisi çatmır.