Choosing the right drip irrigation system for your field

Damcı suvarma qurğusu satan hər kəs sizə deyəcək ki, onun sistemi ən yaxşısıdır. Sahəyə uyğun sistemi isə satıcı yox, sahənin özü seçir: torpağın tipi, suyun mənbəyi və keyfiyyəti, bitkinin əkin sxemi və sahibin büdcəsi. Aşağıda fermerlərin ən çox verdiyi suallara aqronom gözü ilə cavab verirəm.

Hansı borunu götürək: lent, yoxsa qalın divarlı boru? Birillik bitkilər (pomidor, xiyar, bibər, kələm, qarpız) üçün nazik divarlı damcı lenti (0,15–0,20 mm) bir mövsümə hesablanıb və ən ucuz variantdır. Bağ və üzümlük üçün isə 16 mm diametrli, 0,9–1,2 mm divar qalınlığında çoxillik boru götürün: günəşdə, ayaq altında və gəmiricilərin dişində 8–10 il tab gətirir. Bir mövsümlük lenti bağa çəkmək hər il yenidən pul xərcləmək deməkdir.

Damcıların arası nə qədər olmalıdır? Bu, torpaqdan asılıdır. Qumlu torpaqda su aşağı gedir, yana az yayılır — damcılar arası 20–30 sm olmalıdır. Gilli və ağır torpaqda su yana yaxşı yayılır, 40–50 sm kifayətdir. Pomidor və bibərdə adətən 30 sm, kartofda 30 sm, alma bağında bir ağaca 2–4 damcı düşən sxem işlədilir. Damcının sərfiyyatı saatda 1,6–2 litr olan modellər əksər torpaqlarda ən universal seçimdir; saatda 4 litrlik damcı yalnız yüngül qumlu torpaqda özünü doğruldur.

Su mənbəyi kanaldırsa nə etməli? Kanal və arx suyu lil, yosun və qum daşıyır, damcı sistemi isə bunların hər birinə həssasdır. Belə suya iki pilləli filtr lazımdır: əvvəl hidrosiklon və ya qum filtri, sonra 120–150 mesh incəlikdə disk və ya tor filtri. Subartezian suyu üçün adətən tək disk filtri kifayət edir, amma suyun dəmir və karbonat tərkibini analiz etdirməyi unutmayın — Şirvan və Mil düzündə quyu suyu damcıları iki-üç ildə əhəngləyir. Belə halda mövsümün sonunda sistemi zəif turşu məhlulu ilə yumaq lazım gəlir.

Nasos və təzyiq necə hesablanır? Damcı lenti 0,8–1,0 bar, qalın divarlı boru 1,0–2,0 bar təzyiqdə işləyir. Sahənin ən yüksək nöqtəsindən ən aşağı nöqtəsinə hündürlük fərqi 5 metrdən çoxdursa, təzyiq tənzimləyicisi və ya kompensasiyalı damcı götürün, yoxsa aşağı cərgələr su içində qalacaq, yuxarı cərgələr quru. Bir hektar tərəvəzi eyni vaxtda suvarmaq üçün saatda 8–12 kubmetr su tələb olunur; nasosu bu rəqəmə və magistral boruda təzyiq itkisinə görə seçin, kataloqda yazılan maksimuma görə yox.

Sahəni hissələrə bölmək lazımdırmı? Bəli. Üç hektardan böyük sahəni bir dəfəyə suvarmaq üçün həm nasos, həm magistral boru həddindən artıq böyük olmalıdır. Sahəni yarım-bir hektarlıq bloklara bölüb hər blokun başına siyirtmə qoyun və növbə ilə suvarın. Bu həm avadanlıq xərcini, həm də elektrik sərfini azaldır.

Gübrə vermək üçün nə lazımdır? Damcı sistemin əsas üstünlüyü suvarma ilə birlikdə gübrələmədir. Ən sadə həll venturi injektorudur: ucuzdur, elektriksiz işləyir, amma sistemdə 15–20 faiz təzyiq itkisi verir. Böyük sahədə dozalayıcı nasos daha dəqiqdir. Hansını götürsəniz də, gübrə çəni filtrdən əvvəl deyil, filtrdən sonra qoşulmalıdır və hər gübrələmədən sonra sistem 15–20 dəqiqə təmiz su ilə yuyulmalıdır.

Nəyə ən çox pul xərcləmək lazımdır? Filtrə. Fermerlər adətən boruya və nasosa qənaət etmir, filtrə isə ən ucuzunu götürürlər. Damcı sisteminin sıradan çıxmasının səbəbi on haldan doqquzunda tıxanmadır, tıxanmanın səbəbi isə pis filtrdir. Bir də mövsüm sonunda lentləri sahədən yığmağa, boruların ucunu açıb yumağa vaxt ayırın; belə sistem gələn il yenidən quraşdırılanda problem çıxarmır.